Grangou ki blayi nan peyi a te gentan planifye

Atik sa esplike kòman Etazini te detwi diri endistri lokal peyi d Ayiti nan yon pwen kote peyizan yo pa menm ka bay tèt yo manje ankò.  

Nou ap viv anba yon sistèm kowonpi kote mande yon plat diri ak pwa chak jou pou tout gason, fanm ak timoun vin tounen preche revolisyon - Jean Bertrand Aristide "Dignity", 1990.

Dwa fondamantal pou manje vin tounen yon pwen santral nan konba pou demokrasi nan Ayiti.  Jean-Bertrand Aristide, ki se pòtvwa radikal pòv yo an Ayiti, li vrèman karakterize sitiyasyon sa kòm esklavaj lè li ekri, "Wol esklav la se te rekòlte kokoye, epi wol kolon an se te manje kokoye yo." Pou Arisitide, se moun sa yo ki gen manje ansanm ak sa ki pa genyen yo ki make vast abim sa ki separe elit rich la de plizyè milyon sitwayen k'ap viv nan povrete.

Moun ki rich nan peyi m yo, yon ti pousantaj zuit nan popilasyon nou an, chita bò yon tab vast kouvri ak yon nap damase epi ki chaje koule ba ak bon manje, pandan rès sitwayen ak sitwayèn peyi a fòme yon foul moun anba tab la, ap kouche sou pousyè epi ap mouri grangou.  Se yon sitiyasyon vyolan, epi yon jou pèp anba tab la pral leve pou jwenn jisitis yo, yo pral ranvèse tab ki gen tout privilèj yo pou yo pran tout sa ki pou yo selon dwa yo genyen.

Nou pa bezwen mande pou ki rezon pati ki pi popilè Ayiti a, Fanmi Lavalas chwazi yon imaj kote pèp Ayisyen an chita bò yon tab kote y'ap dine kòm anblèm, ki sinyifi yo ranvèse privilèj ak dwa chak Ayisyen genyen pou pataje richès nasyon an.  Sa pa yon senp senbòl.  Nan pwogram 1990 li a, pati Lavalas te rekonèt dwa pou manje kòm fè pati twa prensip fondamantal, ansanm ak dwa pou travay ak dwa pou mas defavorize a mande pou yo remèt yo sa yo dwe yo.  Nan yon fason konkrè, Arisitide, premye prezidan Ayisyen ki eli demokratikman, te ilistre angajman sa nan jou inogirasyon li 7 Fevriye 1991, lè li te envite plizyè santèn timoun lari vin jwenn li pou yon repa nan jaden Palè a.

"Kriz grangou ki nan Ayiti a pa yon aksidan - se yon rezilta dirèk de politik ekonomik USA te enpoze pou zòn andeyò Ayiti yo nan kòmansman ane 1980 yo.  Istwa ki fè konnen kòman USA afebli diri endistri nasyonal Ayiti a ki esplike pouki rezon plantè yon nasyon pa menm kapab bay tèt yo manje."

Istwa diri a

Istwa diri ayisyen an kòmanse nan Afrik, kote diri soutni pèp afriken an pandan anpil syèk.  Diri te sitèlman fondamantal pou pati Lwès afriken an ke li te yon pwovizyon esansyèl nan bato esklav yo ki te akonpanye Afriken yo te kenbe kaptiv pou ale Brezil, nan Karayib ak nan Sid Etazini.  Jodi a, yon testaman pou 10 milyon nanm ki te kidnape sòti nan peyi yo, chak kote dyaspora Afriken yo te touche genyen pwòp vèsyon pa yo ki inik sou fason yo kuit diri ak pwa.

Kilti diri nan Etazini anrasinen byen fon nan esklavaj.  Yon otè Nwa ki ekri sou diri, Judith Carney ekri, "Ameriken idantifye esklavaj ak kilti diri, diri te toujou yon pwodui nan plantasyon majè pandan twa premye syèk fondasyon Amerik... Nan mitan 18èm syèk, plantasyon diri nan Kawolin Di Sid ak esklav nwa ki t'ap travay nan yo te rive kreye youn nan pi gwo ekonomi ki te pi rantab nan mond lan." Kolon Ewopeyen yo pa t konnen anyen de konpleksite ki genyen nan plante, rekòlte ak bat diri.  Men Afriken yo te mete nan esklavaj yo te konnen sa byen.

Yon danre fondamantal ki nan rejim alimantè Ayisyen, yo te kiltive diri nan Ayiti depi endepandans li 1804.  Jiska epòk 1980 yo, plantè Ayisyen yo te konn pwodui prèske tout kantite diri ki te konn konsome nan Ayiti.  Anba yon diktati, USA t'ap sipòte Jean-Claude Duvalier epi yon rejim militè brital ki te vini aprè sa, yo te kòmanse ap deplimen kilti diri lokal la.  Nan espas kèk deseni (10 lane) sèlman, Ayiti vin tounen 4èm pi gwo mache pou diri Ameriken an nan mond lan.  Nan lane 2004, valè diri USA ekspòte nan Ayiti vin estime ak yon montan de 80 milyon dola US.  Fason gwo trajedi sa rive se yon istwa entèvansyon etranje, koripsyon gouvènman, epi kipidite antrepriz yo ki jwenn soutyen gras ak represyon san pitye.

1984: USA kraze plantè Ayisyen yo ak ogmantasyon èd alimantè

Èd alimantè jwe yon wol kle nan detwi  pwodiksyon diri lokal nan Ayiti.  Prezidan Arisitide te obsève, "Ki byen yo fè pou yon peyizan lè se pastè a k'ap nouri pitit li yo? Pou yon nuit, l'ap remèsye pastè a, paske nuit sa li pa ka dwe tande pitit li yo k'ap plenyen grangou.  Men pou menm diri etranje sa ki gratis ke pastè a ap itilize pou nouri piti peyizan yo vin ap vann nan mache pou yon pri ki pi ba ke pwodui peyizan ap fè a.  Manje pastè a ap itilize pou nouri pitit peyizan kenbe peyizan nan povrete, anpeche li menm nouri pitit li yo."

Pwogram Inisyativ Basen Karayib (Caribbean Basin Initiative) Ronald Reagan lan nan lane 1984 te pwone yon gran ogmantasyon nan èd alimantè pou Ayiti.  Nan lane 1984, Ayiti te resevwa 11 milyon dola sou fòm manje kòm èd; sòti 1985-1988, Ayiti te resevwa 54 milyon dola sou fòm manje kòm èd.  Pwogram Inisyativ Basen Karayib la te mande pou entegre Ayiti nan mache global la pandan y'ap redirije 30 %  pwodiksyon manje nasyonal Ayiti a pou ekspòtasyon danre, yon plan ekspè Ajans Etazini pou Devlopman Entènasyonal yo te rive egzekite sistematikman.  Etazini te rekonèt trè byen sa ta pral mennen Ayiti nan yon grangou nan tout zòn rekile, dèske tè peyizan yo te vin konvèti pou fè manje pou etranje.

Èd alimantè te sanse se endamnite yo te konpanse peyizan yo pou tè yo ki te konn fè manje yo pèdi.  Èd alimantè yo te an favè gwo konpayi ameriken yo ki t'ap plante ak transpòte yo, men ki rive mete nan dlo ekonomi nasyonal yo.  Toutan manje ameriken yo ki bon mache vann mwen chè ke pwodui peyizan ayisyen yo, se konsa pwodiksyon nasyonal la vin pa ka kenbe.  Efektivman, èd alimantè te vin kreye yon depandans de enpòtasyon ki sòti de peyi etranje.

Kòman Etazini te rive kapab enpoze volonte li sou zòn andeyò Ayiti yo? Nan tan sa, Jean-Claude Duvalier, pitit yon diktatè ayisyen vrèman mechan, François Duvalier, t'ap dirije Ayiti.  Menm jan ak papa l, ti Duvalier kenbe pouvwa gras ak kontwòl li te genyen sou fòs sekirite ki t'ap fè represyon sou pèp la. Li te resevwa plizyè milyon nan men USA kòm èd pou li te ka kenbe enfliyans USA nan Karayib la tankou yon ranpa kont Kiba.  Administrasyon Reagan nan te kondisyone èd USA an tèm de sipò Duvalier nan plan li pou restriktire ekonomi Ayiti.  Se konsa pi gwo entèvansyon etranje an mas te rive fèt sou Ayiti depi okipasyon Ameriken an 1915- 1934 la.

1986: Jwèt la gen koken - Diri Miami anvayi Ayiti

"Nou pa ka vann diri nou... diri ap sòti Miami, epi kounyè a nou pa ka viv," Emmanuel Georges te di pandan li te mete yon barikad nan L'Estère.  Los Angeles Times, 21 Desanm 1986

Nan Fevriye 1986, yon soulèvman popilè te rive fòse Duvalier kite pouvwa.  Aprè li te kouri kite Ayiti, pandan li te tou pwofite piye kès leta, yon gwoup militè ki te gen alatèt li Jeneral Henry Namphy pran pouvwa.  Depi davans, Etazini te gentan fè alyans ak gwoup militè sa pou yo pran mezi pou restriktire ekonomi Ayiti a.  Nan lane 1987, Namphy te resevwa nan men Fon Monetè Entènasyonal yon prè ki estime a 24.6 milyon dola US an echanj pou desann taks sou diri sòti de 150 pousan rive nan 50 pousan, ki te vin pi ba nan Karayib la.  Li te rive ouvri tout pò Ayiti pou fè aktivite komès epi li te dakò pou li kanpe tout ti sipò gouvènman t'ap ofri ak peyizan yo.  Pandan sa, elit militè Ayiti te wè yon opòtinite pou fè yon pwofi nan kontrebann ak diri ameriken an.

Nan Etazini, adopsyon lwa agrikòl 1985 lan te ogmante konsiderabman sibvansyon yo te bay plantè diri ameriken yo.  Vè 1987, 40 % pwofi plantè diri ameriken yo fè te sòti nan gouvènman.   Diri ameriken an kapab vann kounyè a ak yon pi piti pri trè ba pa rapò ak diri ayisyen an nan mache.  Peyizan ayisyen yo pa t janm benefisye yon chans kont konpetisyon sa ki t'ap toupizi yo.

Nan Ayiti, diri enpòte ameriken an rele "diri Miami" paske se Miami yo mete li nan bato pa sak avèk etikèt "Miami, FLA" sou li.  Nan zòn Desanm 1987 yo, diri Ayiti a te vin tonbe a 75 % nan konsomasyon Ayisyen yo.  Peyizan ayisyen ki sibi domaj sa te barikade wout nasyonal yo ak pò yo pandan 3 mwa pou pwoteste kont diri ameriken an ki te bon mache epi ki te gentan kòmanse inonde mache ayisyen yo.  Yo atake gwo kamyon diri Miami yo ak manchèt, pik ak baton, gaye tout diri atè a.

Defen Pè Gerard Jean-Juste, yon prèt katolik Ayisyen ak avoka dwa moun, pita te vin raple epòk sa:  "Nan zòn 1980 yo, diri enpòte te anvayi Ayiti, ak yon pri pi ba ke sa plantè yo te konn pwodui.  Plantè yo pèdi mwayen ki te konn fè yo antre kòb. Moun ki sòti andeyò yo te vin kòmanse pèdi djòb yo epi kòmanse desann nan vil yo. Aprè kèk lane ki pa anpil diri enpòte a ba pri sa yo, pwodiksyon nasyonal la vin desann nèt."

1990: Demokrasi pote lespwa

Vè 1990, lane Pè Jean Bertrand Aristide te eli kòm prezidan nan premye eleksyon demokratik Ayiti, diri USA enpòte a depase pwodiksyon nasyonal la. Aristide te kandida mouvman popilè Ayiti a Lavalas. Li te ranpòte eleksyon an avèk 67 % nan vòt yo. Inogirasyon li Fevriye 1991 make viktwa pou majorite defavorize Ayiti aprè plizyè deseni fanmi Duvalier a te pase kòm diktatè ak pouvwa militè, pandan li te souliye patisipasyon pòv yo nan yon nouvo lòd sosyal. Nouvo administrasyon an te kòmanse enplemante divès pwogram nan alfabetizasyon pou granmoun, swen sante, redistribisyon tè, fè presyon pou ogmantasyon salè minimòm; epi pwopoze nouvo wout ak enfrastrikti.

Aristide te enpoze taks sou moun rich yo, li elimine tout enfrastrikti nan tout seksyon kominal yo ki te ranfòse fòs paramilitè yo ke tout moun te konnen sou non "Tonton Makout".  Li fèmen Fò Dimanch, sant efreyan kote yo te konn tòtire moun nan tan Duvalier a.  Gouvènman Aristide la te rankontre avèk yon gwo kowalisyon asosyasyon ak inyon plantè epi li pwopoze pou li achte tout diri Ayisyen yo plante nan fason pou stabilize pri a, limite diri enpòte a pandan plizyè peryòd ant rekòlt yo.

1992: American Rice Inc. pwofite de koudeta sanglan Ayiti a

Jis aprè 7 mwa aprè inogirasyon, yo te voye jete prezidan Aristide ak gouvènman demokratik la nan yon koudeta militè sanglan ki te gen nan tèt li Jeneral Raoul Cedras.  Li te antrene Etazini epi li te finanse pa CIA (Ajans Santral Entèlijans, Central Entelligence Agency), Cedras t'ap kòmande Lame Ayisyen an.  Rejim li an te dechennen pou l te fè vyolans kolektiv avèk fòs represiv Ayiti a kont pwòp pèp li.  Sòti 1991-1994, prèske 5 mil militan Lavalas ak sipòtè gouvènman konstitisyonèl la te rive masakre; anpil lòt te rive tòtire ak ale nan prizon.  Vyòl te tankou yon zam politik ki te gaye tout kote.  Twa san mil Ayisyen te oblije al kache, pandan plis ke 10 mil te kouri kite peyi a.

Toupatou sou latè ak nan Etazini, te gen yon gran rèl ki t'ap kriye pou mande restore demokrasi ak retou Prezidan Aristide.  Apa Vatikan, pa t gen anpil gouvènman ki te rekonèt rejim ilegal Cedras la, yo te kondane li lajman pou fason li t'ap vyole byen lèd dwa moun.  Sa pa t anpeche Ameriken Rice Inc. kolabore ak rejim militè san pitye sa pou jwenn yon pwofi.  Nan mwa Septanm 1992, apèn yon lane koudeta, American Rice Inc. te negosye yon kontra 9 lane avèk gouvènman ilegal ayisyen, pou yo enpòte diri Ameriken an anba nouvèl fòm li Rice Corporation of Haiti (Sosyete Diri Ayiti).

American Rice Inc. se yon sibvansyon pou Erly Industries, yon antrepriz agrikòl entènasyonal ki vrèman puisan.  Konpayi a kenbe yon pozisyon ki prèske monopolistik sou diri Ayiti a nan mache.  Nan ane 1980 yo American Rice Inc. te enpòte diri anba yon mak ki se Comet Rice, ki te reprezante plis nan kantite diri Miami ki t'ap ravaje pwodiksyon diri Ayisyen nan tan sa.

Nan ane 1990 yo, American Rice Inc. te ajoute pwofi li te fè nan diri kontrebann lan nan sa li te fè nan enpòtasyon diri "legal"yo pou li te ka evite peye taks sou enpòtasyon yo. Lawrence Theriot, yon lobiyis Washington pou American Rice Inc., li te yon ansyen direktè pwogram Caribbean Basin Initiative Reagan an.  Li te genyen zanmi ki te vrèman puisan nan Washington, DC tankou Senate Foreign Relations Committee Chairman Jesse Helms (Komite Relasyon Eksteryè nan Sena Jesse Helms; Republican, North Carolina). Nan Mas 2000, gouvènman Ayisyen te rive kondane konpayi USA yon amann $1.4 milyon paske li te refize peye dwa de dwàn nan Ayiti.  Jesse Helms te riposte nan kenbe $30 milyon èd USA, epi refize wo grade nan ofisyèl Ayisyen yo jwenn viza pou yo antre Etazini.  Aprè sa, Komisyon Echanj Sekirite Ameriken te jwenn Theriot ak 2 lòt kad nan American Rice Inc. koupab nan pratike koripsyon nan zafè etranje.

Bill Clinton tankou Kwokodil k'ap kriye

"Dilèm nan se, mwen kwè, se dilèm klasik pòv yo; yon chwa ant lanmò ak lanmò.  Swa nou antre nan yon sistèm ekonomi global, kote nou konnen nou pa ka chape, oubyen, nou refize, epi nou fè fas ak lanmò pandan n'ap grangou detanzantan.  Avèk chwa sa yo, ijans ki kapab fè nou jwenn yon twazyèm chemen trè klè.  Fòk nou jwenn yon maj de manèv, yon espas ouvè tou senpleman pou nou chape.  – Jean-Bertrand Aristide, Eyes of the Heart, 2000.

Eleksyon Bill Clinton nan 1992 te rive fèt nan moman rejim Cedras la t'ap fè represyon nan Ayiti, lè prezidan Aristide t'ap viv nan egzil nan Etazini.  Aprè tranbleman de tè 2010 lan nan Ayiti, Clinton te mande eskiz nan je tout moun paske li te fòse Ayiti desann taks sou diri li yo pandan administrasyon li a.  Li te admèt li te ede gwo agro-antrepriz Arkansas rekolte anpil benefis nan detwi diri plantè Ayiti yo.  Men gen anpil lòt bagay Clinton pa di nan istwa sa.

Clinton te plase tankou yon medyatè ant lidè ki te bay koudeta yo ak Prezidan Aristide pou negosye retou gouvènman eli demokratikman nan Ayiti.  Li te pwofite de fonksyon li pou li itilize menas represyon ki t'ap kontinue tankou yon bato komès.  Pandan USA t'ap angrese, t'ap mande pou te gen plis konsesyon ekonomik - soutyen ki yon ti kras sekrè pou rejim militè Ayiti a - gwoup sòlda t'ap kontinue asasinen sipòtè gouvènman konstitisyonèl la.  Nan kontèks fòse sa, Aristide te reziste anba plan neoliberal ameriken an.  Li te ensiste pou diskisyon enstitisyon finansyè te mande sou pwojè ki te vize vann antrepriz leta yo ta dwe genyen avantaj pou pòv yo, opòtinite ki lye ak kopopriyete, yon finansman pou sante ak edikasyon, reparasyon pou viktim koudeta yo.  Aristide pral refize pwosede ak privatizasyon antrepriz leta yo, l'ap kraze lame ayisyen an kont fòs objeksyon Ameriken yo, l'ap ogmante salè minimòm, epi l'ap tradui lajistis dirijan paramilitè yo (kò makout la) ke yo te akize touye moun yon jan ekstrajidisyè. 

Nan tan Prezidan Aristide te tounen Ayiti, destriksyon pwodiksyon diri peyi a te  yon fait accompli, viktim de yon long kanpay ameriken ki fèt entansyonèlman ak yon pri ki kont plantè ayisyen yo an kolizyon avèk 2 rejim diktati youn dèyè lòt ansanm ak rejim militè.  Diri enpòte Miami an te gentan konstitue 80 % nan konsomasyon lokal Ayiti.  Diri kontrebann te alamòd, rejim kowonpi Cedras la te rann li posib, li te pito asepte "pot-de-vin" olye li te fòse yo peye taks.

Anyen pa t chanje aprè Clinton te bay eskiz li.  Tranbleman tè 2010 la te tounen yon lòt opòtinite biznis pou sosyete etranje pou anvayi ekonomi Ayiti a, pandan y'ap jete san pitye èd alimantè sou kamyon bay Ayisyen ki pèdi tout espwa.  Ni nou pa ka retire responsablite sa sou do Clinton lè li te fòse plizyè milye Ayisyen "boat people" tounen nan peyi yo, lè yo t'ap kouri pou tirani anba jent militè Cedras la, lè li te arete 12 000 lòt refijye kote li te voye yo ilegalman al nan prizon nan Bè Guantanamo.

Demokrasi ak reparasyon

Genyen 2 vizyon opoze nan lavni Ayiti - youn pwojte pa Fanmi Lavalas ki nan avantaj gwoup majorite pòv la; lòt la ke Etazini ak lòt peyi rich enpoze epi ki ap anrichi sosyete entènasyonal yo ak klas elit Ayisyen an.  Sa ki klè sè ke pèp ayisyen dwe gen plis valè ke pwofi etranje yo ak klas elit rich la. Sa vle di vrè demokrasi ak respè pou souvrènte Ayisyen.

Demokrasi mande nou pou nou mete bezwen ak dwa pèp nan mitan efò nou yo.  Sa vle di envesti nan pèp.  Envesti nan pèp vle di premyeman ba yo manje, dlo pwòp, edikasyon ak swen sante. Bagay sa yo se baz elemantè dwa moun.  Sa se defi nenpòt ki demokrasi ki reyèl pou garanti bagay sa yo – Jean-Bertrand Aristide, Eyes of the Heart.

 Atik sa se tradiksyon yon atik an anglè Leslie Mullin te ekri. 

* Nou kapab jwenn Leslie Mullin nan<mullin.leslie@gmail.com>

Daprè sa nou kapab kòmante de Atik sa, nou vin konnen kiyès ki se prensipal sous mizè nan peyi a, fòk Ayisyen pran konsyans pou yo ka konnen kiyès ki zanmi yo ak kiyès ki pa zanmi yo. Aprann reflechi avan nou pran yon desizyon. Sispann pran lajan nan men ènmi pou touye frè parèy ou menm jan ak Henry Nemphy ak Cédras. Se avèk yo Ameriken te sèvi pou fè nou ap pase mizè jounen jodi a. 

Mwen swete Atik sa ouvri zye nou e fè nou pran konsyans. 

Destriksyon kochon kreyòl nou yo

Kilè ekonomi peyi a te kòmanse pran kou kifè peyi a tounen peyi ki pi pòv nan emisfè Lwès la?

Avan lane 80 yo, peyizan nou yo te gen yon ras kochon ki te vrèman rezistan. Kochon sa te konn manje tout sa li jwenn. Peyizan yo pa t konn vrèman depann de sondeble pou okipe kochon sa. Li te tankou yon kanè bank pou li. Se te kochon sa ki te konn ede peyizan retabli aprè siklòn fin pase.

Kochon sa te yon gran soutyen pou ekonomi ayisyèn nan. Se te kochon ki te pèmèt voye timoun lekòl, ale lopital, jwenn semans pou plante, etsetera.

Nan lane 80 yo, te gen yon maladi ki te rele "Pèst pòsin afrikèn"ki te gentan Sendomeng. Leta ameriken sou fòm USAID te pran pretèks sou maladi sa pou te pran tèt leta ayisyen pou eradike tout kochon kreyòl yo pou yo te ka anpeche maladi sa rive Etazini. Leta ayisyen te asepte fè sa, konsa yo te deside touye tout kochon avèk ide y'ap ranplase yo pa yon lòt ras ki pi bon sou fòm yon pwogram ki te rele PEPPADEP.

Lè ras kochon sa te parèt, se yon ras ki te mwen rezistan. Peyizan vin depann kounyè a de sondeble k'ap sòti Etazini. Imajine kantite kòb k'ap soti nan ekonomi ayisyèn nan pou ale nan ekonomi amerikèn nan chak ane pou sondeble sèlman (nou pa gen chif, men li anpil). Ameriken yo fè yon kou entèlijan pou kontwole mache sa. Si leta ayisyen te pi entèlijan, yo t'ap panse ak konsekans eradikasyon sa ki ta pral fè pou kraze ekonomi peyi a ki te santre sou kochon sa yo. Imajine kantite peyizan ki vin pòv apre siklòn fin pase kounyè a. Se Ayiti k'ap peye po kase a jiskaprezan apre yon move desizyon. 

Pwoblèm koripsyon nan Ayiti

Jounen jodi 24 Septanm 2019 lan, Ayiti ap travèse yon moman ki difisil anpil. Gen moun ki ap mande depa prezidan Jovenel, gen moun ki ap mande kraze palman, gen moun ki di se sistèm nan ki pou chanje. Ki moun nan mitan moun sa yo nou ka bay rezon?
Avan nou bay yon gwoup moun rezon sou diferan revandikasyon sa yo, fòk nou ta poze yo kesyon pou ki rezon se palman, oubyen se prezidan Jovenel, oubyen se sistèm nan. Sèlman nou konnen ke yo tout ap antann yo sou yon sèl pwen ki se koripsyon. Selon definisyon ki gen rapò ak Dwa, koripsyon se lè yon moun itilize finans pou detounen yon lòt de devwa li, pou angaje li fè yon bagay ki kont lonè li. (Wikitionnaire)
Daprè definisyon sa, nou kapab konstate se nan politik plis yo itilize fòm de koripsyon sa. Lè nou tande pou yon palmantè vote pou ratifye yon minis fòk yo negosye li kèk pòs nan Fonksyon Piblik, oubyen fòk minis la peye yo lajan kach oubyen fè yo kèk don, lè nou tande fason diplomasi a ap vann idantite ayisyèn pou lajan, lè nou tande yon pakèt deriv k'ap fèt pou fonksyonè leta yo vin pi rich pandan peyi a ap vin pi pòv, lè non senatè enplike nan zak kidnaping, sa se prèv ke se politik la k'ap kraze peyi a.
Lè gen tout koripsyon sa nan peyi a, sa bloke peyi a nan tout domèn tankou edikasyon kote elèv pa ka ale lekòl, ouvriye pa ka ale travay, peyizan pa ka desann nan mache pou vann pwodui li, lopital pa ka fonksyone, gen tout kalite pwoblèm. Ayiti sanble ak yon moun ki gen maladi kansè ki sou dènye faz.
Nou bezwen yon solisyon ak pwoblèm sa yo. Pou nou kapab jwenn solisyon sa, premye bagay pou nou mete nan tèt nou, se sektè ekonomi an. Poukisa?
Paske se sektè sa ki kapab ede nou lib finansyèman, sektè ki pou ede enstitisyon nou yo vin fò. Pou n kapab wè sa nou vle di a, an n reflechi yon peyi kote leta gen ase mwayen pou li fonksyone. Egzekitif la gen ase mwayen, Lejislatif la gen ase mwayen, Jidisyè a gen ase mwayen pou yo fonksyone, sa sèlman kapab redui to de koripsyon ki ap ravaje sosyete a.
Nou vini ak blog sa pou ede nou reflechi sou ekonomi peyi nou. Nou kapab jwenn pwen fèb ekonomi nou an, konsa nou kapab jwenn yon solisyon.
Gen anpil kesyon nou vle reponn tankou:
Ki lè ekonomi peyi a te kòmanse pran kou?
Ki pi gwo ènmi ekonomi peyi a?
Kilè n'ap rekonèt yon prezidan bon?
Ki opòtinite peyi a genyen nan domèn ekonomi?